Dul ve Yetim Aylığı Kimlere Bağlanır, Eş ve Çocuk Payları Nasıl Hesaplanır?

Ölüm aylığı hangi durumda bağlanır?

Dul ve yetim aylığı, 5510 sayılı Kanunda "ölüm aylığı" adıyla geçer. Aylığın bağlanabilmesi için ölen sigortalının şu durumlardan birinde olması gerekir:

• En az 1800 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi bildirilmiş olması.
• 4/a (hizmet akdiyle çalışan) sigortalılar için, borçlanma süreleri hariç en az 5 yıldır sigortalı olup toplam 900 gün prim bildirilmiş olması.
• Ölüm tarihinde malullük, vazife malullüğü ya da yaşlılık aylığı alıyor olması, bu aylığa hak kazanmış ama işlemi bitmemiş olması ya da çalışmaya başladığı için aylığı kesilmiş olması.

4/b (Bağ-Kur) sigortalılarının hak sahiplerine aylık bağlanabilmesi için ayrıca ölen sigortalının genel sağlık sigortası primi dahil prim borcunun bulunmaması ya da ödenmesi gerekir. Aylık, hak sahiplerinin yazılı isteği üzerine bağlanır ve sigortalının ölüm tarihini izleyen ay başından başlar.

Kimlere ne kadar pay ayrılır?

Aylık, ölen sigortalının kendi aylığı hesaplanarak (aylık bağlanmış ya da bağlanmasına hak kazanmış olduğu aylık, yoksa prim gün sayısına göre hesaplanan tutar) hak sahipleri arasında bölüşülür. Kanundaki paylar şöyledir:

Hak sahibi	Pay	Dikkat edilecek nokta
Dul eş	%50	Ölüm tarihinde yasal evlilik bağı bulunmalıdır.
Aylık bağlanmış çocuğu olmayan dul eş	%75	Çalışmaması ya da kendi sigortalılığı nedeniyle gelir veya aylık almaması gerekir (kanundaki istisnalar saklı).
Çocuk (her biri)	%25	Yaş, öğrenim, malullük ya da kız çocuk şartlarından birini taşımalıdır.
Anasız ve babasız kalan çocuk	%50	Kanundaki anne baba durumlarına uyan çocuklara bağlanır.
Anne ve baba (toplam)	%25	Gelir şartı ve "artan hisse" şartı vardır.

Hak sahiplerine bağlanan aylıkların toplamı, ölen sigortalının aylığını geçemez. Geçecek olursa herkesin payı orantılı olarak düşürülür.

Pay hesabı nasıl çalışır?

Hesabı somutlaştırmak için varsayımsal bir tutar kullanalım. Ölen sigortalının hesaplanan aylığı 10.000 TL olsun. Bu rakam yalnızca örnektir, gerçek bir aylık değildir.

• Dul eş ve bir çocuk: eşe 5.000 TL, çocuğa 2.500 TL, toplam 7.500 TL. Sınırın altında kaldığı için indirim yapılmaz.
• Dul eş ve iki çocuk: eşe 5.000 TL, iki çocuğa 2.500 TL'şer, toplam 10.000 TL. Sınıra tam oturur.
• Dul eş ve üç çocuk: pay toplamı 12.500 TL olur, ölenin aylığını aştığı için her pay orantılı olarak azaltılır.
• Çocuğu olmayan ve şartları taşıyan dul eş tek başına: 7.500 TL.

İkinci örnekte pay toplamı ölenin aylığına eşit olduğu için ana ve babaya ayrılacak "artan hisse" kalmaz. Kanun, anne babanın 65 yaşın altında olması halinde aylık bağlanmasını eş ve çocuklardan hisse artmasına bağlar. 65 yaşın üzerindeki anne baba için bu şart aranmaz, ancak gelir şartı geçerlidir.

Ölüm aylığı ne kadar düşük hesaplanırsa hesaplansın, kanuna göre ilgili sigortalı grubunda bir önceki yılın son ödeme ayında ödenen en düşük yaşlılık aylığından az olamaz. Güncel taban tutarı SGK'dan öğrenebilirsiniz.

Çocuklar için yaş ve öğrenim şartı

Çocukların aylık alabilmesi için kendi adlarına çalışmamaları ya da kendi sigortalılıkları nedeniyle gelir veya aylık almamaları gerekir. Bunun dışında şu gruplar aylık alabilir:

• 18 yaşını doldurmamış çocuklar. Lise ve dengi okulda öğrenim görenlerde sınır 20, yükseköğrenimde 25 yaştır.
• Kurum Sağlık Kurulu kararıyla çalışma gücünü en az yüzde 60 yitirdiği anlaşılan malul çocuklar.
• Yaşları ne olursa olsun evli olmayan, evli iken boşanan ya da dul kalan kız çocukları.

Yaş ve öğrenim şartını taşıyan çocuklar, 4/a kapsamında sigortalı çalışmaya başlasalar bile aylığa engel olmaz. Evlenen kız çocuklarının aylığı kesilir. Evlenme ve talep halinde, aldıkları aylığın iki yıllık tutarı bir defaya mahsus evlenme ödeneği olarak peşin ödenir. Evlenme ödeneği alan çocuk, aylığın kesildiği tarihten itibaren iki yıl içinde yeniden hak sahibi olursa o iki yılın sonuna kadar aylık bağlanmaz.

Sigortalı tarafından evlat edinilmiş, tanınmış ya da soy bağı düzeltilmiş çocuklar ile sigortalının ölümünden sonra doğan çocuklar da aynı esaslarla aylıktan yararlanır.

Birden fazla aylığa hak kazanırsanız

Kanun, aylıkların birleşme durumunu ayrıca düzenler. Kendi yaşlılık ya da malullük aylığı olan kişi, ölen eşinden dolayı da aylığa hak kazanırsa her iki aylığı birlikte alabilir. Hem eşinden hem de anne ve/veya babasından ölüm aylığına hak kazanan kişi tercih ettiği aylığı alır. Anne babası ayrı ayrı aylığa hak kazanan çocuğa yüksek olan aylığın tamamı, düşük olanın yarısı bağlanır.

Ölen sigortalının hak sahiplerinden biri, sigortalıyı kasten öldürdüğü ya da öldürmeye teşebbüs ettiği yönünde kesinleşmiş yargı kararı bulunan kişiyse aylık ödenmez. Boşandığı eşiyle fiilen birlikte yaşadığı belirlenen eş ve çocukların aylığı kesilir.

Aylık bağlanamazsa toptan ödeme ve cenaze ödeneği

Prim şartı tutmadığı için ölüm aylığı bağlanamayan 4/a ve 4/b sigortalılarının hak sahiplerine, kanundaki esaslara göre hesaplanan tutar toptan ödeme olarak verilir. Toptan ödemenin toplamı sigortalıya yapılacak toptan ödemeyi geçemez.

Cenaze ödeneği ayrı bir haktır. İş kazası ya da meslek hastalığı sonucu ölenlerin, sürekli iş göremezlik geliri, malullük, vazife malullüğü ya da yaşlılık aylığı alanların ya da kendisi için en az 360 gün prim bildirilmiş olanların hak sahiplerine, Kurum tarafından belirlenen tarife üzerinden ödenir. Sırasıyla eşe, yoksa çocuklara, o da yoksa anne babaya, o da yoksa kardeşlere verilir.

Başvuru nereye ve nasıl yapılır?

4/a ve 4/b kapsamındaki sigortalıların hak sahipleri, sigortalının dosyasının bulunduğu SGK il ya da merkez müdürlüğüne "Gelir/Aylık/Ödenek Talep Belgesi" ile başvurur. Malul çocuk için sağlık kurulu raporu, hak sahibine vasi atanmışsa vasi ilamı gerekir. Başvuru turkiye.gov.tr üzerinden de yapılabilir. Öğrenci belgeleri SGK, MEB ve YÖK arasındaki protokol sayesinde elektronik ortamda temin edilir; güncelliğinden şüphe edilirse hak sahibinden istenebilir.

Memur (4/c) ve eski Emekli Sandığı kapsamındaki hak sahipleri için başvuru yeri farklıdır: SGK Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğü Kamu Görevlileri Emeklilik Daire Başkanlığı. Bu sayfa 5510 sayılı Kanunun 4/a ve 4/b sigortalılarına ilişkin hükümlerini anlatır; 4/c kapsamındaki aylıkların kesilme ve bağlama kuralları farklı olabilir, durumunuzu SGK'dan sorun.

Ölüm aylığı ile 2022 sayılı Kanun kapsamındaki yaşlı ve engelli aylıkları birbirinden ayrı sistemlerdir. İkincisi Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca verilir; ayrıntı için 65 yaş aylığı ve engelli maaşı sayfalarına bakabilirsiniz.